Jaskra – czego nie wolno robić i czy jest dziedziczna?

Data publikacji: 2026-04-14

Masz zdiagnozowaną jaskrę albo ktoś w Twojej rodzinie na nią choruje i zastanawiasz się, czego nie wolno robić oraz czy dzieci też są zagrożone. W tym tekście znajdziesz wyjaśnienie, jak jaskra uszkadza oczy, jakie aktywności podnoszą ciśnienie wewnątrzgałkowe i jakie jest realne ryzyko dziedziczenia. Dowiesz się też, jakie badania warto wykonać, gdy w rodzinie występuje jaskra.

Czym jest jaskra i dlaczego zagraża nerwowi wzrokowemu?

Przy jaskrze nie chodzi tylko o „wysokie ciśnienie w oku”. To cała grupa schorzeń, w których dochodzi do postępującego uszkodzenia nerwu wzrokowego i komórek zwojowych siatkówki. Nerw wzrokowy działa jak kabel łączący oko z mózgiem, a włókna nerwowe raz zniszczone już się nie regenerują. Uszkodzenie rozwija się najczęściej powoli, zwykle bez bólu, a początkowo zanika głównie widzenie obwodowe, podczas gdy widzenie centralne do czytania pozostaje dobre. To sprawia, że wielu chorych przez lata nie zauważa problemu, chociaż pole widzenia zawęża się jak przy patrzeniu przez coraz węższą lunetę i z czasem grozi to nieodwracalną utratą widzenia.

Najważniejsze mechanizmy niszczenia nerwu to przewlekle podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe, zaburzenia ukrwienia i odżywienia nerwu wzrokowego oraz nieprawidłowa mechanika kąta przesączania, przez który odpływa z oka ciecz wodnista. Kiedy odpływ jest utrudniony, ciśnienie w gałce ocznej rośnie i uciska tarczę nerwu. Ale istnieje też jaskra przy prawidłowym ciśnieniu (JNC), gdzie główną rolę gra niedokrwienie nerwu. Z kolei w jaskrze zamykającego się kąta tęczówka mechanicznie blokuje kąt przesączania, co może wywołać ostry atak i gwałtowny wzrost ciśnienia. Nieleczona lub źle kontrolowana jaskra prowadzi do trwałej ślepoty, a zawężone pole widzenia wpływa na bezpieczeństwo pracy wymagającej koncentracji oraz na prowadzenie pojazdów i poruszanie się w ruchu ulicznym.

Światowe dane pokazują skalę problemu. W 2013 roku na jaskrę chorowało około 67 mln osób, a niemal 7 mln miało już obustronną utratę widzenia. Około 2020 roku liczba chorych sięgnęła szacunkowo 80 mln, a prognozy mówią o nawet 11,2 mln osób z całkowitą ślepotą. W Polsce jaskrę ma około 800 000 osób, przy czym co druga nie wie o chorobie. W Europie jaskra dotyczy mniej więcej 2–3% populacji, a jaskra pierwotna otwartego kąta przesączania stanowi nawet 85–90% przypadków i zwykle zajmuje oba oczy. Za „normę” ciśnienia wewnątrzgałkowego przyjmuje się wartości , ale u części osób nerw uszkadza się mimo takich wyników – wtedy mówimy o jaskrze normalnego ciśnienia. Odwrotnie, gdy ciśnienie przekracza 21 mmHg, a nerw pozostaje nieuszkodzony, rozpoznaje się nadciśnienie oczne (OHT). Każda z tych sytuacji ma znaczenie przy ocenie zdolności do pracy, w tym zawodów wymagających dobrej orientacji przestrzennej i bezpiecznego prowadzenia samochodów ciężarowych czy maszyn.

Jakie czynności nie wolno robić przy jaskrze?

Przy jaskrze nie wszystko jest zakazane, ale pewne czynności wyraźnie podnoszą ciśnienie śródgałkowe albo sprzyjają zamknięciu kąta przesączania. Najgroźniejsze są sytuacje, w których mocno napinasz mięśnie przy wstrzymanym oddechu, długo trzymasz głowę nisko albo przyjmujesz pozycje odwrócone, bo to nasila tzw. manewr Valsalvy i zwiększa napływ krwi do głowy. Niektóre leki i zabiegi (jak sauna) mogą też prowokować ostry atak jaskry zamkniętego kąta. Z drugiej strony umiarkowane ćwiczenia aerobowe – marsz, jazda na rowerze, spokojne pływanie – zwykle pomagają, bo długofalowo lekko obniżają ciśnienie w oku i poprawiają ukrwienie nerwu.

Aktywność fizyczna i sport – czego unikać?

Wysiłek fizyczny działa na oczy dwojako. Dynamiczne ćwiczenia tlenowe zwykle działają korzystnie i delikatnie zmniejszają ciśnienie wewnątrzgałkowe, ale wysiłek izometryczny (powolne dźwiganie na zaciśniętym oddechu) oraz pozycje z głową poniżej serca mogą na krótko, ale mocno podnieść ciśnienie w oku. Wtedy rośnie obciążenie nerwu wzrokowego, co przy zaawansowanej jaskrze pierwotnej otwartego kąta czy wąskim kącie przesączania może przyspieszyć ubytki pola widzenia, a nawet wywołać ostry atak jaskry. Zwróć uwagę na sytuacje, w których długo jesteś pochylony albo często powtarzasz „dociśnięcie” na bezdechu.

Do aktywności, które warto ograniczyć albo wykonywać tylko po konsultacji z okulistą, należą:

ciężkie podnoszenie ciężarów na siłowni – silny wysiłek izometryczny i wstrzymywanie oddechu powodują gwałtowny wzrost IOP i napływ krwi do głowy, co obciąża nerw wzrokowy;
długotrwałe pochylanie głowy przy pracy w ogrodzie, układaniu kostki czy sprzątaniu podłóg – pozycja z głową w dół utrudnia odpływ cieczy wodnistej i zwiększa ciśnienie w oku;
pozycje odwrócone w jodze (stanie na głowie, świeca, głęboki skłon z głową nisko) – przy jaskrze zamykającego się kąta mogą nasilić ryzyko zamknięcia kąta przesączania;
intensywne sporty wytrzymałościowe bez przerw, jak długie biegi w upale czy triathlon – skoki ciśnienia, odwodnienie i wahania ciśnienia tętniczego mogą pogarszać ukrwienie nerwu wzrokowego;
długotrwałe zanurzenia pod wodą (głębokie nurkowanie, freediving) – wzrost ciśnienia zewnętrznego, ucisk masek i zmiany ciśnienia w klatce piersiowej wpływają na IOP i perfuzję nerwu.

Leki, sauna i używki – które zwiększają ryzyko pogorszenia?

Niektóre leki doustne i miejscowe oraz używki i wysoka temperatura otoczenia mogą zaostrzać przebieg jaskry. Część z nich podnosi ciśnienie śródgałkowe, inne powodują poszerzenie źrenicy i zamknięcie kąta przesączania, a jeszcze inne oddziałują na ciśnienie tętnicze czy rytm serca. Jeśli masz jaskrę lub nadciśnienie oczne, przed włączeniem nowych preparatów zawsze poinformuj lekarza o chorobie oczu, szczególnie gdy leczysz się z powodu depresji, alergii, migren czy przewlekłego bólu.

Do substancji i ekspozycji, wobec których trzeba zachować ostrożność, należą:

steroidowe leki ogólnoustrojowe i wziewne (np. przy astmie, reumatologii) – przewlekłe stosowanie może zwiększać IOP i sprzyjać rozwojowi jaskry wtórnej, zwłaszcza u osób z predyspozycją;
topiramat (np. w leczeniu padaczki i migren) – może wywołać obrzęk ciała rzęskowego, przemieszczenie soczewki i gwałtowne zamknięcie kąta przesączania z ostrym wzrostem ciśnienia;
leki o działaniu antycholinergicznym i sympatykomimetyki (m.in. niektóre leki na alergię, chorobę lokomocyjną, zaburzenia urologiczne) – wywołują rozszerzenie źrenicy, co u osób z wąskim kątem może prowokować ostre zamknięcie;
pseudoefedryna i inne środki obkurczające naczynia z preparatów „na przeziębienie” – wpływają na źrenicę i przepływ naczyniowy w oku, zwiększając ryzyko ataku przy jaskrze zamykającego się kąta;
duże dawki kofeiny (mocna kawa, napoje energetyczne) – u części pacjentów mogą przejściowo podnosić IOP i nasilać wahania ciśnienia;
palenie i nadużywanie alkoholu – są związane epidemiologicznie z wyższym ryzykiem jaskry i gorszym ukrwieniem nerwu wzrokowego, co przyspiesza jego uszkodzenie;
sauna i bardzo gorące kąpiele – powodują rozszerzenie naczyń, zmiany ciśnienia tętniczego i krótkotrwałe skoki IOP, dlatego przy jaskrze zaawansowanej i wąskim kącie wymagają ostrożności;
krople z beta-blokerem stosowane do oka u osób z blokami przedsionkowo-komorowymi, bradykardią lub ciężką astmą – mogą nasilać zaburzenia przewodzenia i skurcz oskrzeli, dlatego kardiolog i okulista powinni wspólnie ocenić ryzyko.

Przy jaskrze unikaj długotrwałego schylania i podnoszenia ciężarów przy wstrzymanym oddechu – to najczęstsze sytuacje zawodowe prowokujące wzrost IOP i ryzyko pogorszenia.

Jak rozpoznać ostry atak jaskry i co robić natychmiast?

Ostry atak jaskry to stan nagły, w którym dochodzi do gwałtownego zamknięcia kąta przesączania i zablokowania odpływu cieczy wodnistej. Ciśnienie w oku w krótkim czasie rośnie nawet do 50–60 mmHg i więcej, a to bezpośrednio zagraża nerwowi. Typowe objawy alarmowe to nagły, bardzo silny ból oka promieniujący do głowy, gwałtowne pogorszenie widzenia z zamglonym obrazem, widzenie tęczowych kół wokół źródeł światła, nudności i wymioty. Gałka oczna staje się twarda w dotyku, silnie zaczerwieniona, a źrenica poszerzona i słabo reaguje na światło. Taki stan może w ciągu godzin doprowadzić do trwałej ślepoty w chorym oku.

W razie podejrzenia ostrego ataku trzeba działać krok po kroku:

usiądź w pozycji siedzącej z głową uniesioną, nie kładź się płasko, żeby nie zwiększać napływu krwi do głowy;
nie stosuj kropli ani leków rozszerzających źrenicę (np. niektórych kropli „na przekrwienie”) ani leków uspokajających bez zalecenia lekarza;
natychmiast skontaktuj się z pogotowiem lub jedź do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego z dyżurem okulistycznym, informując, że podejrzewasz ostry atak jaskry;
jeśli masz zalecone przez okulistę „awaryjne krople” na wypadek ataku, zastosuj je zgodnie z instrukcją, ale nie zwlekaj z wezwaniem pomocy medycznej.

W szpitalu lekarz najpierw szybko obniża ciśnienie śródgałkowe. Stosuje się krople z beta-blokerem, leki alfa-adrenergiczne oraz w odpowiednich wskazaniach pilokarpinę, a także doustne lub dożylne inhibitory anhydrazy węglanowej. U niektórych pacjentów podaje się dożylnie mannitol, żeby zmniejszyć objętość cieczy w gałce ocznej. Kiedy ciśnienie spadnie, wykonuje się zabieg – najczęściej pilną irydotomię laserową, polegającą na wytworzeniu małego otworu w tęczówce, który odbarcza tylną komorę oka. Jeśli laser nie wystarczy lub warunki anatomiczne są niekorzystne, w grę wchodzi interwencja chirurgiczna. Po zabiegu konieczne są częste kontrole IOP, ocena kąta przesączania i – bardzo często – profilaktyczna irydotomia także w drugim oku.

Czy jaskra jest dziedziczna i które typy najczęściej występują rodzinnie?

Dziedziczność jaskry jest dobrze udokumentowana. Choroba zdecydowanie częściej występuje u osób, u których krewni pierwszego stopnia mają rozpoznaną jaskrę. Ryzyko u rodzeństwa jest około 4 razy wyższe, a u potomstwa około 2 razy wyższe niż w populacji bez obciążenia rodzinnego. U około 5–6% chorych udaje się wykryć wyraźne „jednogenowe” podłoże choroby, co częściej dotyczy osób, u których problemy zaczęły się w młodym wieku. U zdecydowanej większości pacjentów mamy do czynienia z chorobą wielogenową, w której mutacje lub polimorfizmy ponad 125 genów współdziałają z czynnikami środowiskowymi, takimi jak wiek, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, urazy czy przewlekłe stosowanie sterydów.

Najsilniejsze skłonności rodzinne obserwuje się przy jaskrze wrodzonej, młodzieńczej postaci jaskry otwartego kąta oraz typowej pierwotnej jaskrze otwartego kąta u osób dorosłych z istotnym obciążeniem rodzinnym. W jaskrze wrodzonej/kongenitalnej defekty rozwoju kąta przesączania pojawiają się już u niemowląt i małych dzieci. Z kolei młodzieńcza forma otwartego kąta ujawnia się często między 10. a 35. rokiem życia. Klinicznie oznacza to, że przy wczesnych zachorowaniach w rodzinie trzeba wcześniej rozpocząć badania przesiewowe u rodzeństwa i dzieci, a w części przypadków rozważyć konsultację genetyczną i ukierunkowane badania genów związanych z predyspozycją genetyczną do jaskry.

Genetyka jaskry – jak duże jest rodzinne ryzyko?

Jeśli ktoś z najbliższych ma rozpoznaną jaskrę, ryzyko choroby realnie się zmienia. U rodzeństwa częstość jaskry jest mniej więcej czterokrotnie wyższa niż w populacji ogólnej, a u dzieci osób chorych – około dwukrotnie wyższa. Im młodszy wiek zachorowania krewnego, tym większe prawdopodobieństwo, że podłoże genetyczne jest istotne, a choroba ma bardziej agresywny przebieg. Gdy jaskra pojawia się w kilku kolejnych pokoleniach, a pierwsze przypadki rozpoznaje się przed 40. rokiem życia, podejrzenie rodzinnej postaci jest szczególnie duże.

Dla diagnostyki praktyczne znaczenie ma to, kiedy rozważyć badania genetyczne i dokładniejszy wywiad rodzinny. Warto to zrobić zwłaszcza u dzieci i młodych dorosłych z jaskrą, przy jaskrze wrodzonej, młodzieńczej otwartego kąta oraz gdy choroba „idzie” przez kilka pokoleń. Przed wizytą u okulisty lub genetyka przygotuj jedną, krótką listę obejmującą: typ jaskry u krewnego, wiek rozpoznania, zastosowane leczenie i to, czy doszło do utraty widzenia.

Które typy jaskry mają najsilniejsze podłoże genetyczne?

Najmocniejszy związek z pojedynczymi genami stwierdza się w jaskrze wrodzonej i w części rodzinnych postaci młodzieńczej jaskry otwartego kąta. W wrodzonych postaciach u niemowląt często wykrywa się mutacje w genie CYP1B1, które zaburzają rozwój struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy wodnistej. U młodych dorosłych z rodzinną jaskrą otwartego kąta dużą rolę odgrywają mutacje w genie MYOC. Typowa pierwotna jaskra otwartego kąta u dorosłych zwykle ma podłoże wielogenowe, a w jej występowaniu istotne są zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe, w tym krótkowzroczność i wiek. Z kolei wtórne postaci jaskry, np. pourazowe czy po zapaleniu błony naczyniowej, rzadziej mają wyraźne tło genetyczne.

Do typów jaskry szczególnie powiązanych genetycznie zaliczamy między innymi:

jaskrę wrodzoną/kongenitalną – często związana z mutacjami CYP1B1, ujawnia się we wczesnym dzieciństwie;
młodzieńczą rodzinną jaskrę otwartego kąta – niekiedy powiązaną z mutacjami MYOC, z początkiem w wieku nastoletnim lub u młodych dorosłych;
pierwotną jaskrę otwartego kąta o charakterze rodzinnym – efekt działania wielu genów i czynników środowiskowych, szczególnie częsta w Europie;
jaskrę barwnikową – uwarunkowaną odkładaniem się barwnika w strukturach kąta, z opisanym tłem genetycznym u części chorych;
jaskrę pseudoeksfoliacyjną – powiązaną z odkładaniem się patologicznego materiału na soczewce i w kącie, z poznanymi wariantami genów zwiększającymi ryzyko.

Jakie badania wykonać gdy jaskra występuje w rodzinie?

Jeśli u rodzica, rodzeństwa lub dziadków rozpoznano jaskrę, badania przesiewowe nie są formalnością, tylko sposobem na wczesne wychwycenie pierwszych zmian w nerwie wzrokowym. Celem jest ustalenie punktu wyjścia, czyli bazowej grubości włókien nerwowych, wyglądu tarczy nerwu, ciśnienia wewnątrzgałkowego i szerokości kąta przesączania. Potem przy kolejnych wizytach łatwiej ocenić, czy ubytki się pojawiają lub postępują. Zestaw badań okulista dobiera indywidualnie w zależności od wieku, rodzaju jaskry w rodzinie oraz wyniku pierwszej wizyty – u młodej osoby z jaskrą wrodzoną w rodzinie zestaw będzie inny niż u 50-latka, którego rodzic ma typową jaskrę otwartego kąta.

Podstawowe badania diagnostyczne – które są istotne?

W diagnostyce rodzinnego ryzyka jaskry kilka badań ma szczególne znaczenie i warto je znać z nazwy:

Tonometra – pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, przy podejrzeniu wahań także w profilu dobowym. Niepokoi wartości powyżej 21 mmHg lub duże różnice w ciągu dnia, a także sytuacja, gdy przy „normie” ciśnienia widać już cechy uszkodzenia nerwu.
Pachymetria – pomiar grubości rogówki. Cienka rogówka może powodować zaniżanie odczytów IOP i sama w sobie jest czynnikiem ryzyka, więc przy interpretacji wyników trzeba uwzględniać ten parametr.
Gonioskopia – ocena kąta przesączania w lampie szczelinowej. Otwarty, szeroki kąt oznacza mniejsze ryzyko ostrego ataku, natomiast wąski lub częściowo zamknięty kąt sugeruje podatność na jaskrę zamykającego się kąta i może wymagać profilaktycznej irydotomii laserowej.
Badanie tarczy nerwu wzrokowego w lampie szczelinowej i dokumentacja zdjęciowa – lekarz ocenia kształt i stosunek zagłębienia do całkowitej średnicy tarczy (C/D ratio). Wartości C/D >0,6, asymetria między oczami lub pogłębianie się zagłębienia w czasie są sygnałem ostrzegawczym.
OCT tarczy nerwu i warstwy włókien nerwowych (RNFL) – tomografia optyczna pozwala zmierzyć grubość komórek zwojowych siatkówki i włókien wokół tarczy. Cienka RNFL, ogniskowe ubytki i udokumentowany postęp na kolejnych badaniach świadczą o jaskrowym uszkodzeniu.
Perymetria komputerowa – badanie pola widzenia. Typowe są łukowate ubytki w pobliżu punktu fiksacji, skotoma paracentralna czy „widzenie lunetowe” w późnym etapie. Pojawienie się nowych ubytków lub ich pogłębianie przy stabilnym IOP wskazuje na progresję.
AS-OCT lub gonioskopia obrazowa w podejrzeniu jaskry zamykającego się kąta – obrazują szerokość kąta i relacje tęczówki do rogówki. Stwierdzona anatomiczna predyspozycja do zamknięcia kąta zwiększa wskazania do działań profilaktycznych.
HRT / GDx (jeśli dostępne) – metody trójwymiarowego obrazowania tarczy nerwu, przydatne zwłaszcza do monitorowania progresji u pacjentów już leczonych.

Jak często wykonywać kontrole?

Częstotliwość kontroli zależy od tego, jak duże jest ryzyko i czy badania już wykazały nieprawidłowości. U osób z obciążeniem rodzinnym, ale prawidłowymi wynikami, zaleca się wizytę kontrolną co 12–24 miesiące, przy czym u młodszych dorosłych lepiej trzymać się częstotliwości bliżej 12 miesięcy. Gdy obciążenie rodzinne łączy się z podejrzanymi lub wczesnymi zmianami w polu widzenia lub OCT, kontrole powinny odbywać się co 6–12 miesięcy. U osób z potwierdzoną jaskrą albo bardzo wysokim ryzykiem (np. istotne nadciśnienie oczne, wąski kąt, szybka progresja) wizyty u okulisty odbywają się co 3–6 miesięcy zgodnie z indywidualną decyzją lekarza. Przy podejrzeniu ostrego zamknięcia kąta konieczna jest natychmiastowa konsultacja i częste pomiary IOP pod bezpośrednim nadzorem.

Na każdej wizycie trzeba wykonać tonometrię i ocenę tarczy nerwu wzrokowego w lampie szczelinowej, a przy podejrzeniu jaskry przynajmniej raz do roku robi się perymetrię komputerową. Badania OCT i gonioskopię zleca się zwykle co 1–2 lata albo częściej, jeśli okulista widzi przyspieszony postęp choroby lub konieczność modyfikacji leczenia.

Jak zmniejszyć ryzyko postępu choroby – praktyczne zalecenia?

Podstawowy cel leczenia jaskry to utrzymanie ciśnienia wewnątrzgałkowego w indywidualnym „paśmie docelowym”, przy którym nie pojawiają się nowe ubytki w polu widzenia i nie pogarsza się obraz tarczy nerwu wzrokowego. Równolegle trzeba zadbać o ogólne zdrowie – dobre wyrównanie nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, zaburzeń krążenia – bo od tego zależy ukrwienie nerwu. Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od regularnego stosowania przepisanych kropli i zgłaszania nagłych objawów, zamiast samodzielnego odstawiania leków. W leczeniu stosuje się m.in. prostaglandyny, beta-blokery, sympatykomimetyki i inhibitory anhydrazy węglanowej, a w razie potrzeby także zabiegi laserowe, jak selektywna trabekuloplastyka (SLT) czy trabekuloplastyka laserowa.

Na co dzień, także w pracy fizycznej na budowie czy w ogrodnictwie, warto wprowadzić kilka praktycznych zmian. Stosuj krople zgodnie z zaleceniami, nie rób dłuższych przerw „bo lepiej widzisz”. Ogranicz wielogodzinne pochylanie się i pracę z głową nisko, planując częste, krótkie przerwy z wyprostowaną pozycją. Dbaj o kontrolę ciśnienia tętniczego i poziomu cukru, rzuć palenie, ogranicz alkohol i nadmiar kofeiny. Dobrze wpływa umiarkowana aktywność aerobowa, zdrowa dieta bogata w witaminę C, A, E, cynk, luteinę i wielonienasycone kwasy tłuszczowe oraz świadome radzenie sobie ze stresem, który może nasilać wahania ciśnienia.

Jeśli chcesz realnie zmniejszyć ryzyko progresji jaskry, wprowadź następujące kroki:

przyjmuj krople do oczu systematycznie i w zalecanych godzinach, nie przerywaj terapii bez zgody okulisty;
notuj nowe objawy i – jeśli masz taką możliwość – zapisy z pomiarów IOP lub ciśnienia tętniczego, żeby omówić je podczas wizyty;
ustal z okulistą plan kontroli (częstotliwość wizyt, perymetrii, OCT) i trzymaj się wyznaczonego harmonogramu;
koordynuj leczenie z lekarzami prowadzącymi choroby ogólne, tak aby nowe leki nie wchodziły w niekorzystne interakcje z kroplami na jaskrę;
ograniczaj długotrwałe pochylanie, dźwiganie na wstrzymanym oddechu i pozycje z głową w dół podczas pracy i ćwiczeń;
zadbaj o dietę i aktywność – wprowadź warzywa, ryby morskie, orzechy, a aktywność fizyczną oprzyj na marszu, lekkim bieganiu lub jeździe na rowerze.

Przed rozpoczęciem nowego leku ogólnego (np. antydepresant, lek przeciwhistaminowy, preparat na migrenę) skonsultuj z okulistą lub wpisz informację o jaskrze w dokumentacji poradni – część tych leków może prowokować zamknięcie kąta przesączania albo zmieniać działanie kropli.